Kredit uchun ortiqcha to‘langanini qanday aniqlash mumkin

Foiz stavkasi bu bank pulidan foydalanganingiz uchun to‘lov. U yiliga foizlarda ko‘rsatiladi, ya’ni bu bir yil uchun stavka, bir oy uchun emas.

Odatda foizlar har oy qarzning qolgan qismidan hisoblanadi. Shuning uchun bankka qancha kam qarz bo‘lsa, keyingi oylardagi foizlar ham shuncha kam bo‘ladi.

Masalan, siz 1 million so‘mni 22 foiz yillik stavkada oldingiz. Birinchi oy uchun foiz taxminan 18 300 so‘m bo‘ladi. Agar shu paytda qarzni 400 000 so‘mga kamaytirsangiz, keyingi oy foizlar endi 600 000 so‘mdan hisoblanadi. Bu holda foiz taxminan 11 000 so‘m chiqadi, 18 300 emas.

Kredit stavkasi bankning xohishiga emas, mamlakatdagi iqtisodiy holatga bog‘liq. Inflyatsiya, bozor vaziyati va Markaziy bank talablari bunga ta’sir qiladi. Asosiy ko‘rsatkichlardan biri O‘zbekiston Markaziy bankining asosiy stavkasi. U oshsa, kreditlar odatda qimmatlashadi. U tushsa, vaqt o‘tib kreditlar ham arzonlashishi mumkin.

Reklamada “22 foiz yillik kredit” degan yozuvni ko‘rsangiz, bu faqat foiz stavkasi. Uni yana nominal stavka ham deyishadi. Lekin yakuniy xarajatlar bundan ko‘proq bo‘lishi mumkin.

Kreditga komissiyalar, majburiy sug‘urta, hisobni yuritish uchun to‘lov yoki boshqa shartlar qo‘shilishi mumkin. Ba’zan bank kredit summasining bir qismini darrov komissiya sifatida ushlab qoladi va siz qo‘lingizga shartnomada yozilgan summadan kamroq pul olasiz.

Shuning uchun foiz stavkasi bir xil bo‘lgan ikki kreditning ortiqcha to‘lovi turlicha chiqishi mumkin. Kredit olayotganda faqat foizga emas, barcha shartlarga qarash kerak. Ba’zan stavkasi biroz yuqoriroq, lekin hech qanday qo‘shimcha to‘lovsiz kredit arzonroq bo‘lib chiqadi.

Shartnomada bitta muhim ko‘rsatkich bor. Bu kreditning to‘liq qiymati.

Kreditning to‘liq qiymati bir yil uchun haqiqiy narxini ko‘rsatadi va u nafaqat foizlarni, balki kredit bilan bog‘liq barcha majburiy to‘lovlarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan, rasmiylashtirish uchun komissiya yoki majburiy sug‘urta.

Turli banklarning kreditlarini solishtirishda aynan kreditning to‘liq qiymatiga qarash qulay. Ammo qancha pulni ortiqcha to‘lashingizni so‘mda bilish uchun to‘lovlar jadvalini oching. Unda butun muddat davomida bankka qaytaradigan umumiy summa ko‘rsatiladi.

Foiz stavkasi bir xil bo‘lsa ham, ortiqcha to‘lashingiz oylik to‘lovlar qanday tuzilganiga bog‘liq bo‘ladi. Buni to‘lovlar jadvalida ko‘rish mumkin. Unda har oy qancha to‘lashingiz va butun muddatda jami qancha chiqishi aniq yoziladi.

Kreditni yopishning ikki xil usuli bor. Biri annuitet, ikkinchisi differensial.

Annuitet to‘lovlar bu har oy bir xil summa to‘laysiz degani. Bu qulay, chunki oylik to‘lovni oldindan bilasiz va byudjetni rejalashtirish oson bo‘ladi.

Lekin muddat boshida to‘lovning katta qismi foizlarga ketadi va qarz sekin kamayadi. Muddat oxiriga kelib foizlar kamroq bo‘ladi va asosiy qarz tezroq yopiladi.

Agar siz har oy belgilangan summadan ko‘proq to‘lasangiz, ortiqcha pul odatda qarzni yopishga ketadi. Qarzingiz tezroq kamayadi, foizlar kichik summadan hisoblanadi va umumiy ortiqcha to‘lov ham kamayadi.

Differensial to‘lovlar esa boshida katta, keyin asta-sekin kamayib boradi. Qarzni teng bo‘laklarda yopib borasiz, foizlar esa qolgan qarzdan hisoblanadi. Shu sababli bunday sxemada odatda ortiqcha to‘lov kamroq chiqadi. 

Qaysi sxemani tanlash kerak. Bu yerda bitta to‘g‘ri javob yo‘q. Birinchi bo‘lib o‘zingizga savol bering:
 

• dastlabki oylarda kattaroq to‘lovni ko‘tara olasizmi?
• siz uchun muhimroq narsa nima, kamroq ortiqcha to‘lovmi yoki har oy bir xil barqaror summa to‘lashmi?

Shu savollarga qarab sxemani tanlang. Agar ikkilanayotgan bo‘lsangiz, bankdan ikkala grafikni ham so‘rab, yakuniy summani solishtirib ko‘ring.

Eng oson yo‘l to‘lovlar jadvaliga qarash. Unda butun muddat davomida bankka jami qancha to‘lashingiz ko‘rsatiladi. Shu summani kredit summasi bilan solishtiring. Farqi sizning ortiqcha to‘lovingiz bo‘ladi.

Oldindan taxmin qilish uchun kredit kalkulyatoridan ham foydalanish mumkin. U oylik to‘lov va umumiy summa qanchaga chiqishini taxminan ko‘rsatadi. Lekin aniq raqamlar faqat ariza ko‘rib chiqilgandan keyin, shartnoma va jadvalda bo‘ladi.

Shartlarga e’tibor bering. Foizlardan tashqari komissiya, sug‘urta, hisobni yuritish uchun to‘lov va boshqa majburiy xarajatlar bo‘lishi mumkin. Ularning barchasi kreditni qimmatlashtiradi.

Kreditning to‘liq qiymatini tekshiring. Bu kreditning yiliga haqiqiy narxini ko‘rsatadi va majburiy to‘lovlar ham hisobga olingan bo‘ladi. Turli banklarni solishtirish uchun qulay ko‘rsatkich.

To‘lovlar jadvalini oching. Aynan u yerda har oy qancha to‘lashingiz va umumiy bankka jami qancha qaytarishingiz ko‘rinadi. Ortiqcha to‘lovni so‘mda ham shu yerdan bilasiz.

Oldindan oylik to‘lovni hisoblab ko‘ring. Kalkulyator yordamida taxmin qilish mumkin, lekin yakuniy raqamlar faqat shartnomada aniq bo‘ladi.